Amerindia n°24, 1999
Marco A.
FERRELL R.
Pirwa markanqa utki atrhi arkkunawa: kastillanu, qhitrwa, aymara, jaqaru, chunchkunan arkunpsa. Yawyu prubinsiyna
qhitrwa, jaqaru arktna, kastillanpsa.
Markkunana mayasana arpha utarqayki: Ispañana kastillanwa arki,
Chinana chinwa arki, ak Yawyu marksanqa jaqarwa arktna. Jayas tatkunsqa jaqarwa
arkna; upkunathwa jaqaru yatyisktna, akishkamaya upkunjama arktanrwa.
150 watkasa arusa arkna Nimajan namp'pankiri markkunna, Kanta
markanqa; ukanqa jaqaru waran shutypkuna utki. 380 watkasa jaqaru arkna yaqhpha
markkunna, Ayakuchunpsa arkna.
¿Qamishasa uk yatyktna? May saypta utawi 1564 watna, shutypha
"taki unquy" sakna qhitrwa arkirkuna; "jayra taki unquya"
sakna jaqaru arkirkunaqa. "Taki unquy"qa qhitrwa aruqa; jayra usu
sanushpha, qusitha jayptirkuna antsa jayrarqaykna, muspkatapkama.
Iskriwirkunaqa "jayra taki unquya" ishapkna, "ayra taki
unquya"cha iskriwkna. Upkunaqa ispañulkunwa Piru markatha ikharpaya munkna
llanupha niwnkataphtha, llanupha mutrhuykataptha.
Waman Pumana y no ay rremedio qillqapna upa jaqaru arkunwa
iskriwki: "inguialla" akktna; ak aruqa "inyuña" sanushpha.
Ukhama maynshuwi aruqa: inyalla > inhyalla > inhguialla.
Akisha Pirwa markasna gubirnuqa idukasiyun bilingwi qallaya munki
Yawyna, qillqa nuryawi jaqarna. Ukhmawashi qayllkunaqa qillqt'a iskriwa yatyini
jaqarna.
En el
Perú hay muchas lenguas: castellano, quechua, aimara, jacaru y también lenguas
de los indios de la selva. En la provincia de Yauyos hablamos quechua, jacaru y
también castellano.
De cada
pueblo o nación existe su idioma. En España hablan castellano, en China hablan
chino, y aquí en nuestro pueblo de Yauyos hablamos jacaru. Nuestros antepasados
hablaban jacaru; de ellos hemos aprendido el jacaru, hasta ahora todavía
hablamos como ellos.
Hace
150 años hablaban nuestra lengua en pueblos que están al norte de Lima, en el
pueblo de Canta. Hace 350 años hablaban jacaru en otros pueblos, en Ayacucho
también hablaban.
¿Cómo
sabemos eso? Hubo un levantamiento el
año 1564, su nombre pronunciaban "taki unquy" los que hablaban
quechua; "jayra taki unquya" decían los que hablaban jacaru.
"Taki unquy" es palabra quechua; significaba "enfermedad del
baile", porque los conspiradores bailaban mucho, hasta entrar en trance.
Los que
escribieron oyeron "jayra taki unquya", pero escribieron "ayra
taki unquya" no más. Ellos querían expulsar a los españoles por lo mucho
que robaban, por lo mucho que hacían sufrir.
Huaman
Poma, en su libro y no ay rremedio escribe palabras en jacaru:
encontramos "inguialla"; esta palabra significa "pequeño amuleto
de fertilidad". Así cambió la palabra: inyalla > inhyalla >
inhguialla.
Actualmente
en el Perú el gobierno quiere iniciar un programa de educación bilingüe en
Yauyos; han mandado preparar un libro en jacaru. Quizá así los niños aprenderán
a leer y escribir en jacaru.